این نوشتارِ آموزشی، بیارتباط با روزهای کنونی بازار سهام نیست؛ از یک سو صفهای خرید سنگین و نرسیدن به سرخط، حسرتِ از دست دادن فرصت و طمعِ خریدِ بیشتر را در سرمایهگذار زنده میکند و از سوی دیگر، روزهای منفیِ بازار، ترسِ ناشی از خرید یا نگهداریِ سهم را به جان معاملهگران میاندازد. مطلب پیشرو به بررسی راهکارهای عملی برای کنترل هیجان در چنین شرایطی میپردازد.
مهدیه ملک شیخی
چرا با وجود تحلیل درست باز هم در بورس ضرر میدهیم؟ چرا همه سهامداران حتی حرفهایها درگیر این مشکلاند؟ بگذارید با یک واقعیت نهچندان خوشایند شروع کنیم: بخش قابل توجهی از زیان سرمایهگذاران خرد ریشه در خطای روانی دارد و نه ضعف تحلیل. به این معنی که مشکل شما مدل قیمتگذاری یا تحلیل تکنیکال نیست؛ مسئله همان چند ثانیهای است که ترس یا طمع، فرمان تصمیم را از دست منطق می گیرد.
در ریزش سنگین بورس تهران در سال ۱۳۹۹، خیلی از سهامداران بهجای فروش سهم زیانده و جلوگیری از ضرر بیشتر، آن را نگه داشتند؛ به این امید که قیمت برگردد. بازار اقتصاد هم دقیقاً همین الگو را در تحلیلهای خود ثبت کرده است؛ نتیجهی این تصمیم، معمولاً زیان بیشتر بود و نه کمتر. جالب اینجاست که این رفتار مخصوص سرمایهگذاران کمتجربه هم نیست؛ حتی افرادی که سالها در بازار فعالیت کردهاند، در لحظه ضرر دقیقاً همین الگو را تکرار میکنند.
کدام سهامدار هیجانی، شبیه شماست؟
به این چهار جمله نگاه کنید؛ ببینید کدامیک را تا به حال به خودتان گفتهاید.
۱. «همه دارن میخرن، من چرا نخرم؟» فرابورس ایران عرضه اولیه دهها شرکت از فناوری تا فولاد و دارو را در دستور کار دارد. هر بار خبر یک عرضه اولیه تازه میآید، همان الگوی همیشگی تکرار میشود: صف خرید سنگین، هیجان در گروههای سرمایهگذاری و کسانی که فقط چون «همه دارند میخرند» بدون هیچ تحلیلی وارد صف میشوند. از این رو صف خرید سنگین، شایعه رشد یک سهم و یا مشاهده سود چند روزه دیگران، تصمیماتی میسازد که هیچ پایه منطقی ندارند. لذا ترس از جاماندن لحظه ای ما را رها نمی کند.
۲. «بذار یکم دیگه صبر کنم، برمیگرده». وقتی سهمی ضرر میدهد، بهجای پذیرفتن یک ضرر کوچک، خیلیها آن را نگه میدارند، چون فروش یعنی رسمیکردن شکست. چالش اینجاست که بازار به احساس شما کاری ندارد؛ سهمی که باید فروخته شود، اگر نگه داشته شود، معمولاً ضررش بیشتر میشود، نه کمتر.
۳. «تو کانال گفتن مطمئنه». کارشناسان بازار بارها نسبت به غیرقابلاعتماد بودن سیگنالدهیهای فضای مجازی هشدار دادهاند، اما باز هم عدهای از همین توصیههای بیپایه پیروی میکنند. چرا؟ چون تحلیل واقعی، زمان و دانش میخواهد و یک پیام «همین الان بخر، تضمینی سود میکنی» خیلی راحتتر است. نکته جالب اینجاست که خیلی از این کانالها دقیقاً همان لحظهای پیام میفرستند که هیجان بازار در اوج است؛ یعنی درست زمانی که تصمیم منطقی، سختترین حالت خودش را دارد.
۴. «نکنه من تنها کسی باشم که این سود رو از دست بدم». روزهایی که شاخص کل رشد میکند و صف خرید در صدها نماد همزمان شکل میگیرد؛ وسوسه پیوستن به جمع خیلی قوی است، به ویژه در ساعات پایانی بازار که فرصت فکرکردن کم است. پژوهشهای دانشگاهی روی سهامداران بورس تهران نشان میدهند همین رفتار تودهوار یکی از عوامل اصلی حباب قیمتی و زیان جمعی است. وقتی همه با هم میخرند، معمولاً برخی دیر وارد شدهاند.
چنانچه با دو مورد از این چهار جمله همدلی کردید، تنها نیستید؛ خبر خوب این که که هر یک راهکار مشخص و قابل یادگیری دارند.
هفت راهکار عملی که روی هیجان معاملاتی شما تاثیرگذار است؛
۱. پیش از خرید، نقطه خروجتان را بنویسید. هم سود، هم ضرر.
قانون ساده است: اگر پیش از ورود به یک سهم ندانید در چه قیمتی از آن خارج میشوید (چه با سود، چه با ضرر)، یعنی هنوز آماده معامله نیستید. این تصمیم را وقتی ذهنتان آرام است بگیرید، نه وسط صف خرید یا فروش.
۲. حد ضررتان را با منطق دامنه نوسان تنظیم کنید، نه با احساس خود.
یکی از ابزارهای مقرراتی بازار سرمایه که کمتر از زاویه روانشناسی به آن نگاه شده، دامنه نوسان است؛ محدودهای که اجازه نمیدهد قیمت یک سهم در یک روز معاملاتی بدون محدودیت بالا یا پایین برود و همین محدودیت، مستقیماً بر رفتار معاملهگران اثر میگذارد.
در شرایط عادی، دامنه نوسان سهام در بازارهای اصلی بورس و فرابورس مثبت و منفی ۳ درصد است. در بازار پایه فرابورس نیز دامنه نوسان بر اساس تابلو متفاوت است؛ در تابلوی زرد ±۳ درصد، در تابلوی نارنجی ±۲ درصد و در تابلوی قرمز ±۱ درصد. اما ماجرا فقط به همین اعداد ختم نمیشود. در برخی شرایط، رفع گره معاملاتی میتواند دامنه نوسان را برای یک روز افزایش دهد.
از منظر روانشناسی بازار، اهمیت دامنه نوسان فقط در جلوگیری از جهشهای شدید قیمت نیست. این محدودیت میتواند زمان تصمیمگیری معاملهگر را هم طولانی کند. وقتی سهم به سقف یا کف مجاز میرسد و صف تشکیل میشود، سرمایهگذار دیگر نمیتواند الزاماً در همان لحظهای که تصمیم گرفته، معاملهاش را انجام دهد. همین فاصله میان «تصمیم» و «امکان اجرا» میتواند اضطراب، ترس ازجا ماندن از بازار یا رفتار گلهای را تشدید کند.
سرمایهگذاری که حد ضرر و سناریوی خروج خود را فقط در لحظه سقوط بازار تعیین میکند، ممکن است درست زمانی تصمیم بگیرد که صف فروش شکل گرفته و امکان اجرای تصمیمش محدود شده است.
راهکار منطقیتر این است که حد ضرر، میزان زیان قابلتحمل و سناریوی خروج را پیش از ورود به معامله مشخص کنیم؛ نه اینکه اجازه دهیم صف خرید و فروش، هیجان بازار و رفتار دیگران هر روز این تصمیم را برای ما بگیرد..
۳. یک تکنیک تنفس 30 ثانیهای برای همین حالا امتحان کنید. دو نفس کوتاه و پشت سرهم از بینی بکشید (نفس دوم را کمی عمیقتر) و بعد یک بازدم طولانی و آرام از دهان بیرون بدهید. این الگو که در فیزیولوژی «آه چرخهای» نام دارد، سیستم عصبی آرامبخش بدن را فعال میکند و ظرف چند دقیقه ضربان قلب را پایین میآورد. دفعه بعد که دستتان روی دکمه خرید یا فروش مکث کرد، این روش را امتحان کنید.
۴. کانالهای غیر تخصصی فضای مجازی را ترک کنید. چنانچه عضو چند کانال مجازی هستید، این را در نظر بگیرید: هر پیام تازه، یک محرک هیجانی تازه است و نه یک تحلیل.
سازمان بورس بارها بر غیر قابل اعتماد بودن چنین فضاهایی هشدار داده اند. خروج از این کانالها شاید سادهترین کاری باشد که میتوانید همین امروز برای کاهش استرس معاملاتیتان انجام دهید.
۵. مسیر معاملاتی خود را بنویسید؛ نه فقط سود و زیان. هر بار معامله کردید، یک خط بنویسید: چرا وارد شدم؟ چه حسی داشتم؟ چرا خارج شدم؟ بعد از چند هفته، الگوی رفتاری تان قابل مشاهده است؛ از این رو درمی یابید همیشه بعد از یک صبح ضررده، تصمیمات ظهرتان پرریسکتر میشود. همین آگاهی، نیمی از راه اصلاح است.
۶. برای خودتان سقف ضرر روزانه بگذارید. یک عدد یا درصد مشخص کنید؛ وقتی به آن رسیدید، همان روز دیگر معامله نکنید، حتی اگر اطمینان دارید «معامله بعدی جبران میکند». این دقیقاً همان لحظهای است که ارادهتان ضعیفترین حالت خودش را دارد و بیشترین آسیب اتفاق میافتد.
۷. گاهی بهترین معامله، بیرون ماندن از بازار است. خستگی مزمن، بیحوصلگی، عصبانیت سریع و افت مداوم عملکرد، نشانههای فرسودگی معاملاتیاند. نادیدهگرفتن این نشانهها معمولاً استرس را بیشتر میکند؛ اغلب چند روز فاصله از بازار، مؤثرتر از فشارآوردن به خود برای جبران است.
بار دیگر که میان هیجان یک صف خرید و یا یک ریزش ناگهانی هستید، همین چند سؤال را از خودتان بپرسید:
این تصمیم را از تحلیل گرفتهام و یا از دیدن صف و شنیدن یک توصیه؟
اگر همین سهم را همین الان، بدون هیچ سود و یا زیان قبلی به من پیشنهاد دهند، باز هم میخرم؟
به سقف ضرر روزانهام نزدیک شدهام؟
اگر 10 دقیقه صبر کنم و دوباره نگاه کنم، چه اتفاقی میافتد؟
هرگاه جواب حتی یکی از این سؤالها شما را مردد کرد، این تردید یک علامت هشدار است و نه نشانه ضعف.
گفتنی است؛ استرس متعادل طبیعی است، همان چیزی که تمرکزتان را در لحظه تصمیم بالا میبرد.
نوسان بورس تهران، چه در قالب صف خرید یک عرضه اولیه، چه ریزش ناگهانی یک نماد بزرگ، قرار نیست متوقف شود. چیزی که واقعاً دست شماست، همان فاصله کوچک میان دیدن قیمت قرمز و فشردن دکمه فروش است. هرچه این فاصله را آگاهانهتر پر کنید با یک قانون ازپیشنوشتهشده، یک نفس عمیق و یا فقط بستن صفحات کارگزاری برای پنج دقیقه، تصمیمهای مالیتان کمتر رنگ ترس یا طمع میگیرد و بیشتر شبیه همان تحلیلی میشود که برایش زحمت کشیدهاید.
تحلیل گر و پژوهشگر اجتماعی
نظرات :
شما می توانید اولین نفری باشید که برای این مطلب نظر می دهید.