سرفصل تازه در مناسبات بازارهای پول و سرمایه

بورس24 : نشست هم‌افزایی مدیران شرکت‌های تأمین سرمایه با حضور ارکان عالی نظارتی بازار سرمایه، مدیران عامل شبکه بانکی، دبیرکل کانون نهادهای سرمایه‌گذاری ایران و صاحب‌نظران شاخص اقتصادی امروز یکشنبه ۲۶ مهر ماه برگزار شد. این گردهمایی در فضایی تشکیل شد که اقتصاد کشور در میانه فشارهای تورمی، محدودیت‌های انقباضی شبکه بانکی و ریسک‌های سیستماتیک محیطی به سر می‌برد. حجت‌اله صیدی، رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، رسول سعدی، دبیرکل کانون نهادهای سرمایه‌گذاری، هادی اخلاقی، مدیرعامل بانک تجارت، مصطفی امیدقائمی، مدیرعامل تأمین سرمایه کاردان و حسین عبده‌تبریزی، پیشکسوت و صاحب‌نظر ارشد بازار سرمایه، به همراه جمعی از مدیران بانک سامان و فعالان بورس در این نشست حضور داشتند. پیام روشن این هم‌اندیشی، تلاش مشترک برای پیوند منسجم میان بازار پول و بازار سرمایه بود. هدف محوری جلسه، کاهش اصطکاک‌های عملیاتی میان بانک‌ها و بورس، بازتعریف سازوکارهای تجهیز منابع مالی برای بخش تولید و باز کردن گره نقدینگی بنگاه‌های اقتصادی تعیین شد. این همگرایی ساختاریافته نشان داد که توسعه ابزارهای نوین مالی تنها راهکار خروج از تنگنای اعتباری کشور است.

پایش ۳ سناریوی کلیدی تا پایان سال

حجت‌الله صیدی در جایگاه سکاندار سازمان بورس و اوراق بهادار، با تحلیلی از اتمسفر حاکم بر بازار، فضای ذهنی فعالان و مدیران نهادها را تبیین کرد.

وی گفت: در میان نهادهای مالی، ارکان بازار و شرکت‌های بورسی، دو پرسش محوری همواره مطرح است؛ نخست اینکه اگر رخداد پیش‌بینی‌نشده‌ای روی دهد چه باید کرد، و دوم اینکه چگونه می‌توان بستر وقوع رخدادهای مثبت را فراهم ساخت. صیدی بنگاه‌های اصلی بازار را همان نهادهای مالی تخصصی دانست. وی تصریح کرد: گاه بنگاه‌ها به‌صورت منفرد تصمیمات صحیحی اتخاذ می‌کنند، اما ترکیب و بازتاب این اقدامات مجزا در کلیت اقتصاد الزاماً به نتایج بهینه و مطلوب منتهی نمی‌شود. به همین سبب، هم‌راستاسازی راهبردها ضرورتی حیاتی به شمار می‌رود.

رئیس سازمان بورس با ارزیابی عملکرد تاریخی بازار اظهار داشت: نقش‌آفرینی مؤثر نهادهای مالی پس از شوک‌های امنیتی و دوره جنگ رمضان، سبب ارتقای چشمگیر تاب‌آوری ساختاری بازار شد. وی گفت: این هم‌افزایی امکان داد تا بازار به سرعت به تعادلی نسبی دست یابد. وی افزود با وجودی که در فضای فعلی کشور هر روز خبرها و شوک‌های متعددی مخابره می‌شود، بازار سرمایه جریان حیات خود را با پویایی حفظ کرده است. صیدی از تدوین هم‌زمان یک برنامه بلندمدت و یک برنامه کوتاه‌مدت با افق ۶ ماهه برای مدیریت بهینه بازار خبر داد. وی تأکید کرد بروز نوسانات تا فرا رسیدن عید نوروز امری کاملاً طبیعی است و مدیریت ریسک نیازمند واقع‌گرایی است.

به گفته رئیس سازمان بورس، این سازمان هم‌اکنون سه سناریوی بنیادین شامل وقوع جنگ، دستیابی به توافق و تداوم وضع موجود را در کارگروه‌های تخصصی روی میز بررسی دارد تا برای هر یک از این شرایط، سازوکارهای انطباقی دقیقی به کار بسته شود.

عبور از تله تعلیق و الزام توسعه پایدار

حسین عبده‌تبریزی، اقتصاددان و پیشکسوت بازار سرمایه نیز زاویه نگاه نشست را به عمق چالش‌های ساختاری اقتصاد و مفهوم توسعه پایدار هدایت کرد. وی گفت: دغدغه بنیادین و پرسش کلیدی امروز آن است که چگونه باید از دوره برزخی تعلیق گذر کنیم و اقتصاد را بر ریل حقیقی توسعه قرار دهیم. وی با ارجاع به سوابق تاریخی کشور یادآور شد که ایران در مقاطعی از جمله دهه ۱۳۴۰ فرصت‌های ارزنده‌ای برای جهش صنعتی و توسعه در اختیار داشت، اما ضعف‌های ساختاری مانع از تداوم پایدار این روند شد. عبده‌تبریزی ضرورت بازخوانی جایگاه بازار سرمایه در خلق و تداوم ارزش اقتصادی را برجسته ساخت و تأکید کرد که دستیابی به این مهم، نیازمند یک آرمان واحد و وفاق حداکثری است.

وی تصریح کرد: فعالان بازار و نهادهای سیاست‌گذار ممکن است دیدگاه‌ها و منافع گوناگونی داشته باشند، اما منافع ملی ایجاب می‌کند تا همه جریان‌ها بر یک هدف مشترک تمرکز کنند. این تحلیل‌گر ارشد اقتصادی، موتور پیشران توسعه را رقابت همه‌جانبه قلمداد کرد. وی افزود: هر اندازه ساختارهای بازار سرمایه بتواند با حذف انحصارات، فضای فعالیت اقتصادی را رقابتی‌تر کند، کشور به ریل پیشرفت نزدیک‌تر خواهد شد. عبده‌تبریزی همچنین اصلاح نظام‌های دخالت‌محور و آزادسازی شفاف قیمت‌ها را متغیری راهبردی دانست.

وی گفت: قیمت‌گذاری دستوری عامل سرکوب بهره‌وری است و اجرای سازوکار آزادسازی، فرصت‌های تاریخی برای رشد پایدار بنگاه‌ها را شکوفا می‌کند. به گفته او، اشتیاق ساختاری و اراده مدیریتی برای پیشبرد اهداف توسعه در میان فعالان وجود دارد و این فرصت تاریخی نباید با سیاست‌های نادرست تباه شود.

پایان سلطه انحصاری بانک‌ها در تأمین مالی

هادی اخلاقی، مدیرعامل بانک تجارت، در این نشست به بررسی ترازنامه‌ای و واقعیت‌های میدانی بازار پول پرداخت. وی گفت: اقتصاد کلان کشور برای دستیابی به اهداف رشد نیازمند دو بال توانمند و هم‌پوشان شامل بازار پول و بازار سرمایه است. وی یادآور شد:  طی دهه‌های گذشته بخش عمده بار سنگین تسهیلات‌دهی و سرمایه‌گذاری بر دوش شبکه بانکی قرار داشته است، اما تداوم این وضعیت دیگر ناممکن به نظر می‌رسد. اخلاقی تشریح کرد که بازار پول در حال حاضر با ابرچالش‌هایی نظیر تنگنای اعتباری، عطش بالای نقدینگی و تهدیدهای ناشی از تورم و حتی احتمال شکل‌گیری فشارهای فزاینده تورمی دست به گریبان است.

وی افزود: بانک مرکزی برای مهار متغیرهای کلان پولی و حفظ انضباط اعتباری، سیاست‌های انقباضی شدیدی از جمله سقف‌گذاری ترازنامه‌ها اعمال کرده است. مدیرعامل بانک تجارت اذعان داشت: این محدودیت‌ها به کاهش توان تسهیلات‌دهی شبکه بانکی به بخش‌های مولد و متوقف ماندن طرح‌های بنگاه‌های صنعتی منجر شده است. اخلاقی صراحتاً بیان داشت که بازار پول دیگر توانایی پاسخگویی به تقاضای انبوه بنگاه‌ها را ندارد و بازار سرمایه باید بخش عمده این مأموریت ملی را عهده‌دار شود. وی گفت در طول دو تا سه سال اخیر، ورود ابزارهای هیبریدی بدهی و اوراق پیونددهنده بانک و بورس سهم بازار سرمایه را تقویت کرده است. با این حال وی هشدار داد اگر ارتباطات فنی و نهادی این دو رکن ارتقا نیابد، کشور در پوشش نیازهای زیرساختی با بحرانی بزرگ روبه‌رو خواهد شد. اخلاقی در ادامه، سیاست تعیین نرخ‌های سود دستوری و مصنوعی را مورد انتقاد قرار داد و گفت شکل‌گیری نرخ‌های غیرواقعی موجب هدایت منابع به سرمایه‌گذاری‌های ناموجه شده که بازدهی ملموسی برای تولید نداشته‌اند.

تنگنای منابع و ابزارهای مالی در نهادهای نوین

مصطفی امیدقائمی، مدیرعامل تأمین سرمایه کاردان نیز از زاویه نهادهای اجرایی بورس به آسیب‌شناسی چالش‌های پیش‌روی شرکت‌های تأمین سرمایه پرداخت. وی گفت: این نهادها به عنوان معماران اصلی ساختار بدهی و انتشار اوراق در اقتصاد، با چالش‌های ساختاری عمیقی روبرو شده‌اند. وی تصریح کرد: تأمین سرمایه‌ها به علت محدودیت‌های فزاینده نظارتی، در صیانت از سهم خود از سپرده‌های بانکی با موانع متعددی دست به گریبان هستند. امیدقائمی با اعلام اینکه سهم تأمین سرمایه‌ها از مانده این منابع روندی کاهشی طی می‌کند، افزود: تشدید فشارهای تورمی در کنار ریالی بودن کلیه سازوکارهای عملیاتی این شرکت‌ها، ارزش واقعی دارایی‌های تحت مدیریت را با افت مواجه ساخته است.

مدیرعامل تأمین سرمایه کاردان یادآور شد: توسعه ساختاری این شرکت‌ها مشروط به طراحی ابزارهای نوین مالی و تشکیل شبکه‌های توزیع و پذیره‌نویسی متنوع در بازار است. وی از یکنواختی و هم‌سطحی نرخ سود اوراق و سپرده‌های بانکی گلایه کرد و گفت برابری عملی نرخ سود پرداختی در صندوق‌ها و بانک‌ها، هرگونه مزیت رقابتی را برای جذب سرمایه‌های خرد و کلان به نفع طرح‌های تولیدی سلب کرده است. امیدقائمی همچنین محدودیت‌های سخت‌گیرانه مقرراتی از سوی بانک مرکزی در قبال همکاری بانک‌ها با نهادهای بورسی را سدی جدی دانست. وی گفت: این محدودیت‌ها عملاً مسیر تجهیز سرمایه را با موانع اداری همراه کرده است و تا زمانی که این تعارضات حل‌وفصل نشود، ظرفیت‌های نهادی برای انتشار ابزارهای بدهی منجمد باقی خواهد ماند.

چشم‌انداز گذار از انقباض اعتباری به توسعه صنعتی

ارزیابی کلی محورهای طرح‌شده در نشست هم‌افزایی مدیران تأمین سرمایه، یک اجماع راهبردی را پیرامون ضرورت تحول در معماری مالی کشور ترسیم می‌کند. این بررسی نشان می‌دهد که حفظ بقا و صیانت از ارزش‌های بنیادین بورس در گرو توانمندسازی نهادهای مالی در برابر تکانه‌های پیرامونی است. ارکان ناظر و مجری با اتخاذ رویکرد سناریومحور در پی آن هستند تا ریسک‌های سیاسی و منطقه‌ای را با بهره‌گیری از ابزارهای پوشش ریسک مهار سازند. هم‌زمان، اعتراف صریح مدیران ارشد بانکی به فرسایش توان تسهیلات‌دهی، لزوم بازنگری در تقسیم وظایف بین بازار پول و سرمایه را گوشزد می‌کند.

در پایان می توان اذعان داشت: تغییر ریل از اقتصاد بانک‌پایه به اقتصاد متکی بر بازار اوراق بهادار، مستلزم اصلاح ساختار مقرراتی، تنوع‌بخشی به نرخ‌های بازدهی و برچیده شدن سازوکارهای دستوری قیمت‌گذاری است. تا زمانی که نرخ‌های بهره بدون توجه به ریسک پروژه‌ها همگن نگه داشته شوند، مزیت نسبی شرکت‌های تأمین سرمایه احیا نخواهد شد. ارتقای شفافیت، پیوند سامانه‌های توزیع بانکی و بورسی و رفع اصطکاک‌های ایجادشده توسط مقام ناظر پولی، شروط نام‌برده فعالان برای هدایت منابع منجمد به شریان‌های تولیدی است.

بدین‌ترتیب، خروجی این نشست تأکیدی بر این حقیقت بود که خروج از فضای تعلیق و حرکت در مسیر توسعه ملی، تنها در سایه سیاست‌گذاری هماهنگ میان بانک مرکزی و سازمان بورس میسر خواهد شد. پیوندی که چنانچه برقرار گردد، بازار سرمایه را به تکیه‌گاه اصلی تأمین مالی بلندمدت صنعت و بنگاه‌های پیشرو بدل خواهد کرد.